Işığın Ardındaki Karanlık: “İyi” İnsanların Kötülük Eylemleri

IŞIĞIN ARDINDAKİ KARANLIK: C. G. JUNG’UN GÖLGE ARKETİPİ AÇISINDAN “İYİ” İNSANLAR NEDEN KÖTÜ ŞEYLER YAPARLAR

Özet

Bu makale, Psych Central platformunda yayımlanan “Why Do Good People Do Bad Things?” başlıklı metni inceliyor (Gillette, 2024). Yazar, buradaki ampirik ve psikolojik gerekçeleri Carl Gustav Jung’un “Gölge” (Shadow) arketipi çerçevesinde ele alıyor. İlgili metin, iyi insanların beklenmedik kötülük eylemlerinin arkasındaki dinamikleri sunuyor. Örneğin; geçmiş travmalar, sağkalım modu, aidiyet arzusu ve öz-farkındalık eksikliği bu faktörler arasında yer alıyor. Ayrıca “yüce amaç” yanılsaması ve çarpıtılmış adalet duygusu da önemli etkenlerdir. Bu çalışma, söz konusu yedi ampirik maddeyi Jungiyen analitik psikolojiyle yeniden yorumluyor. Böylece kötülüğün insandan bağımsız, dışsal bir töz olmadığını kanıtlıyor. Aslında kötülük, bastırılmış ve bilinçdışına itilmiş psişik unsurların bir yansımasıdır. Sonuç olarak insanın bütünleşme süreci, Gölge’nin yok sayılmasıyla gerçekleşmez. Aksine bu süreç, onun cesaretle tanınması ve bilinç düzeyine entegre edilmesiyle mümkündür.

Giriş

İnsanlık tarihi boyunca etik, felsefe ve psikolojinin çözülememiş paradokslarından biri vardır. Kendisini “iyi” veya “erdemli” tanımlayan bireyler, kriz anlarında nasıl olup da yıkıcı eylemlere imza atar? Gündelik ahlak algısı, insanı keskin sınırlarla “iyi” ve “kötü” şeklinde iki kutba ayırır. Ancak klinik gözlemler ve modern psikolojik çalışmalar insanın bu denli basit bir yapıya sahip olmadığını defalarca kanıtlıyor. Hope Gillette (2024), “Why Do Good People Do Bad Things?” başlıklı bir makale kaleme aldı. Bu eser, tamamen klinik uzmanların görüşlerine dayanıyor. Ayrıca makale, bu kırılma anlarını yedi temel dinamik üzerinden somutlaştırıyor. Bu dinamikler travmalardan sağkalım güdülerine, aidiyet ihtiyacından öz-farkındalık yoksunluğuna kadar uzanıyor.

Bununla birlikte, bu somut nedenlerin arka planındaki derin psişik mekanizmayı kavramak gerekir. Bu yüzden analitik psikolojinin kurucusu Carl Gustav Jung’un teorik mirasına başvurmalıyız. Jung, insan ruhunun yalnızca bilinçli egodan ibaret olmadığını savunur. Bilincin aydınlatamadığı ve toplumsal maskeye (persona) uymayan tüm ilkel güdüler bilinçdışında birikir. İşte Jung, bu kolektif ve kişisel karanlık katmana “Gölge” adını verir. Bu makalede, Psych Central metnindeki ampirik verileri Jungiyen bir süzgeçten geçireceğiz. Böylelikle “iyi” insanın içindeki karanlığın doğasını analitik bir perspektifle inceleyeceğiz.

1. Persona ve Gölge Diyalektiği: “İyi İnsan” İllüzyonu

Gillette (2024), bireylerin “iyi” ya da “kötü” olarak etiketlenmesini davranış kalıplarına bağlıyor. Ayrıca şefkat ve adalet eğilimleri de bu konuda büyük rol oynuyor. Ne var ki analitik psikoloji açısından bu durum oldukça farklıdır. Bir insanın dış dünyaya sunduğu “iyilik” imajı, çoğu zaman yapay bir uyumlanma mekanizmasıdır. Jung bu toplumsal maskeye persona adını verir. Persona, bireyin dışlanmamak ve onaylanmak için takındığımaskedir. Jung’a göre bir insanın personası ne kadar parlak ve kusursuzsa, arkasındaki Gölge de o kadar karanlıktır (Jung, 1953).

Kendisini mutlak manada “iyi” kurgulayan birey, doğasındaki negatif potansiyelleri bütünüyle reddeder. Örneğin öfke, kıskançlık, haset veya bencillik gibi duyguları bilinçdışına iter. Üstelik bastırılan bu unsurlar asla yok olmaz. Aksine stres, kriz veya travma anlarında özerk birer kompleks haline gelirler. Sonunda da kontrolü kaybeden egoyu tamamen ele geçirirler. Dolayısıyla “iyi bir insanın kötü bir şey yapması”, anlık bir sapma değildir. Aslında bu durum, bastırılan Gölge’nin ruhu esir almasının doğal bir sonucudur.

2. Geçmiş Travmalar ve Gölgenin Yansıtması

Psych Central metninde psikolog Rod Mitchell geçmiş travmaların günümüzdeki gücüne değiniyor. Mitchell bu konuda şu çarpıcı ifadeyi kullanır: “İyi insanlar, çözülmemiş travmaları tetiklendiğinde zararlı eylemlerde bulunabilirler. Geçmişten gelen bir gölge gibi, bu travmalar insanın içindeki iyiliği gölgeleyebilir” (Gillette, 2024). Üstelik Mitchell’ın doğrudan “gölge” metaforunu kullanması oldukça önemlidir. Çünkü bu durum Jungiyen teoriyle muazzam bir paralellik gösterir.

Analitik psikolojide çözülmemiş travmalar ve bastırılan duygular yansıtma (projeksiyon) mekanizmasını tetikler. Birey, kendi içindeki acıyı veya canavarlığı kendi malı olarak kabul etmeyebilir. Böyle durumlarda kişi bunu dış dünyadaki bir nesneye yansıtır. Örneğin çocuklukta istismar edilen bir birey, yetişkinlikte partnerine manipülatif davranabilir. Bu durum, bireyin kendi içindeki arketipleri nesneleştirememesi ve Gölge’nin kontrolsüzce dışarı fışkırmasıdır. Kişi kendi karanlığıyla yüzleşmediği sürece o karanlığı başkalarında görür. Nihayetinde güya onunla savaşırken bizzat kötülüğün faili haline gelir.

3. Sağkalım Modu ve Arkaik İlkel Güdüler

Adli psikiyatrist David Tan, bireyin kriz anlarında “sağkalım modunun” devreye girdiğini ifade eder. Örneğin iş kaybı, finansal çöküş veya ölüm tehdidi bu modları tetikler. Sonuç olarak kişi hırsızlık veya dolandırıcılık gibi ahlak dışı eylemlere sürüklenebilir (Gillette, 2024). Bu tablo etik değerlerin aniden buharlaşması gibi görünür. Oysa derinlik psikolojisinde bu durum, kolektif bilinçdışının yönetimi ele almasıdır.

Jung’a göre Gölge sadece kişisel yaşantılardan ibaret değildir. Aynı zamanda insan evriminin vahşi hayatta kalma güdülerini barındırır (Jung, 1959). Medeniyetin konfor alanı yok olduğunda ego hayatta kalmak ister. Bu nedenle ego tüm ahlaki değerleri askıya alır. İşte burada Gölge’nin yıkıcı arkaik gücü devreye girer. Birey ailesini beslemek için suç işlerken ahlaki bilincini susturur. Çünkü hayatta kalma dürtüsü egonun ahlakından çok daha köklüdür.

4. Aidiyet Arzusu ve Kolektif Gölgeye Teslimiyet

Sosyal hizmet uzmanı Lindsey Tong insanların aidiyet ihtiyacına özel bir vurgu yapar. İnsanlar sırf bir gruba ait olmak için yıkıcı dedikodular yapabilirler. Hatta dışlanmamak adına akran zorbalığına bile katılabilirler (Gillette, 2024). Bu durum doğrudan Jung’un “Kolektif Gölge” kavramında karşılık bulur.

Birey bir gruba dahil olduğunda kişisel sorumluluğunu grubun ortak aklına devreder. Jung, kitlelerin içine giren bireyin ahlaki seviyesinin hızla düştüğünü savunur. Çünkü kitleler rasyonel akılla değil, kolektif bilinçdışıyla hareket eder (Jung, 1964). Grup içindeki “öteki”ne yönelik nefret söylemleri bu duruma örnektir. Birey kendi içinde yapmaya cesaret edemeyeceği kötülükleri grubun zırhı altında yapar. Böylece kişi grubun kolektif gölgesinin bir uygulayıcısı haline gelir.

5. Öz-Farkındalık Eksikliği, Kontrol Yanılsaması ve Çarpıtılmış Adalet

Gillette (2024) üç farklı faktörden daha bahseder. Bunlar öz-farkındalık eksikliği, yüce bir amaç uğruna yapılan kötülükler ve çarpıtılmış adalettir. Bu maddeler Jung’un enflasyon (psişik şişme) kavramıyla kolayca açıklanabilir. Ego kontrolü elinde tuttuğunu iddia ederken büyük bir yanılgı yaşar. Mitchell iyi insanların bazen yüce bir amaç uğruna radikal eylemlere kalkıştığını söyler. Üstelik bunu kendi sınırlarını aşırı abartmalarına bağlar.

Jung literatüründe bu tehlikeli duruma “Ego Enflasyonu” adı verilir. Birey kendisini mutlak adaletin yegane temsilcisi olarak gördüğünde tiranlaşır. Tarihteki büyük katliamlar genellikle kötü insanlar tarafından yapılmamıştır. Zira bu eylemleri kutsallık uğruna hareket ettiklerine inanan iyi insanlar gerçekleştirmiştir. Öz-farkındalıktan yoksun bir ego, intikam duygularını “adalet” maskesi altında meşrulaştırır. Örneğin eşinin sadakatsizliğine intikamla karşılık veren birini düşünelim. Bu kişi ahlaki bir denge kurduğunu sanır. Fakat gerçekte içindeki yaralı ve intikamcı Gölge’ye çoktan teslim olmuştur.

Sonuç: Bireyleşme ve Gölgenin Entegrasyonu

Psych Central makalesinin vardığı nihai sonuç son derece değerlidir. Bir insanın kötü bir eylemde bulunması onun tamamen “kötü” olduğunu göstermez. Aksine bu durum, insanın içsel çatışmalarla dolu karmaşık bir varlık olduğunun kanıtıdır (Gillette, 2024). Ancak analitik psikoloji bu tespiti bir adım daha ileri götürür. İnsanı kurtuluşa ulaştıracak yegane haritayı da sunar. Bu haritanın adı bireyleşmedir (Individuation).

İyi insanların kötü şeyler yapmasını engellemenin yolu ahlaki baskı uygulamak değildir. Ayrıca personayı kalınlaştırmak veya kötülüğü inkar etmek de asla işe yaramaz. Tek çözüm, her bireyin kendi içindeki Gölge’yle cesaretle yüzleşmesidir. Jung bu durumu şu şekilde özetler:

“İnsan, ışık figürleri imajı çizerek değil, karanlığın farkına vararak aydınlanabilir. Ancak ikinci prosedür tatsızdır ve bu nedenle popüler değildir.” (Jung, 1967, s. 265)

Kendi içindeki yıkıcılığı ve bencil arzuları tanımayan insan her zaman tehlikededir. Özellikle bunları “Ben asla yapmam” diyerek bastırmak büyük bir risktir. Gölge bilinçten saklandığı sürece özerk bir canavara dönüşür. Fakat bilinç düzeyine çıkarıldığında bireye muazzam bir içgörü ve ahlaki derinlik kazandırır. Kısacası “iyi” olmak kötülük yapma yeteneğinden yoksun bir acizlik hali değildir. Gerçek iyilik içindeki yıkım potansiyelini bilmek ve onunla yüzleşmektir. Buna rağmen bilinçli bir iradeyle şefkatli bir yaşamı seçebilme olgunluğudur.

Kaynakça

• Gillette, H. (2024, January 18). Why do good people do bad things? Psych Central. https://psychcentral.com/health/reasons-why-good-people-do-bad-things
• Jung, C. G. (1953). Two essays on analytical psychology (R. F. C. Hull, Trans.). Princeton University Press.
• Jung, C. G. (1959). The archetypes and the collective unconscious (R. F. C. Hull, Trans.). Princeton University Press.
• Jung, C. G. (1964). Civilization in transition (R. F. C. Hull, Trans.). Princeton University Press.
• Jung, C. G. (1967). Alchemical studies (R. F. C. Hull, Trans.). Princeton University Press.
• The Cooperative Human. (2018). Nature Human Behaviour, 2(6), 377-378. https://doi.org/10.1038/s41562-018-0389-1